VIỆT NAM VĂN HỌC SỬ YẾU – BẢN ĐỒ KHOA HỌC ĐẦU TIÊN CỦA NỀN VĂN HỌC NƯỚC NHÀ
Nếu cuốn Văn học Việt Nam (1939) là viên gạch khai phá và Việt Nam thi văn hợp tuyển (1943) cung cấp nguồn văn liệu sống động, thì “Việt Nam văn học sử yếu” (xuất bản lần đầu năm 1941) chính là đỉnh cao học thuật, giữ vai trò bộ khung xương và chiếc la bàn định hình toàn bộ nền văn học nước nhà. Đây không chỉ đơn thuần là một cuốn sách giáo khoa đại học và trung học, mà là công trình đặt nền móng vĩ đại cho ngành nghiên cứu, phê bình và giảng dạy lịch sử văn học bằng chữ Quốc ngữ tại Việt Nam.

Về mặt nội dung, “Việt Nam văn học sử yếu” là một công trình khảo cứu mang tính tổng hợp và hệ thống hóa cực kỳ cao. Giáo sư Dương Quảng Hàm đã dùng phương pháp tư duy khoa học, khách quan của phương Tây để phân chia, định hình toàn bộ tiến trình văn học nước nhà từ thuở sơ khai cho đến những năm đầu thế kỷ XX. Tác phẩm khái quát một cách mạch lạc từ văn học dân gian, văn học chữ Hán, văn học chữ Nôm cho đến sự trỗi dậy của chữ Quốc ngữ; đồng thời phân tích kỹ lưỡng các trào lưu, thể loại và tầm ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử lên tư duy của các thế hệ tác giả.

Đặt vào bối cảnh đương thời những năm đầu thập niên 1940, cuốn sách mang một vị trí và vai trò lịch sử mang tính bước ngoặt:

Khai sinh môn Văn học sử trong học đường: Trước khi tác phẩm này ra đời, học sinh Việt Nam thời Pháp thuộc hầu như chỉ được học lịch sử văn học Pháp hoặc những mảnh ghép rời rạc của Nho học. Sự xuất hiện của Việt Nam văn học sử yếu đã chính thức mang đến cho nhà trường một bộ giáo trình chính thống, khoa học và hoàn chỉnh đầu tiên về lịch sử văn chương của chính dân tộc mình.

Công cụ hiện đại hóa học thuật: Bằng việc biên soạn hoàn toàn bằng chữ Quốc ngữ với bố cục chương mục rành mạch, lý luận chặt chẽ, Giáo sư Dương Quảng Hàm đã chứng minh cho giới trí thức đương thời thấy rằng: Tiếng Việt hoàn toàn có đủ khả năng và sự chuẩn xác để tải chở những công trình nghiên cứu lý luận mang tính hàn lâm.

Ý nghĩa lớn nhất của Việt Nam văn học sử yếu chính là việc nó đã dựng xây một “bản đồ tâm hồn” cho người Việt. Trong bối cảnh đất nước còn mất độc lập, cuốn sách là lời tuyên ngôn đanh thép về chủ quyền văn hóa của dân tộc. Tác phẩm khơi dậy sâu sắc lòng tự tôn, giúp thế hệ trẻ đương thời nhận thức được cội nguồn văn hiến ngàn đời, từ đó nuôi dưỡng tình yêu nước và ý thức gìn giữ quốc hồn, quốc túy.

Trải qua hơn 80 năm với bao thăng trầm lịch sử, cấu trúc phân kỳ và phương pháp luận cốt lõi của Việt Nam văn học sử yếu vẫn là cái gốc vững chãi, là nguồn tham khảo mẫu mực cho mọi bộ sách giáo khoa Ngữ văn và các công trình văn học sử Việt Nam thế hệ sau kế thừa, phát triển.

(cuốn sách mà Bá Tân sách giới thiệu ở web này là bản tái bản năm 1968 trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa bộ giáo dục và cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ tại Việt Nam.)