Trung quốc triết học sử là một tác phẩm quan trọng, cần thiết số 1 khi tìm hiểu về nền triết học trung Quốc

Trong tiến trình hiện đại hóa học thuật Đông phương đầu thế kỷ XX, sự xuất hiện của học giả Hồ Thích (1891 – 1962) được ví như một làn gió mới làm thay đổi toàn bộ cục diện tư tưởng đương thời. Là ngôi sao sáng chói của phong trào Ngũ Tứ, ông đã đem những phương pháp luận logic Tây phương về áp dụng vào kho tàng cổ tịch đồ sộ của quê hương. Thành tựu rực rỡ nhất cho nỗ lực ấy chính là công trình biên khảo vĩ đại mang tên Trung Quốc triết học sử đại cương. Cuốn sách không chỉ là tác phẩm đặt nền móng cho cách viết sử triết học theo mô hình khoa học, mà còn là chiếc chìa khóa vạn năng mở toang cánh cửa định kiến, giúp hậu thế có một cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về hệ thống triết học Trung Quốc thời cổ đại.

Trước khi Hồ Thích đặt bút viết tác phẩm này, giới học giả truyền thống thường nghiên cứu theo lối kinh học – tức là tập trung ghi chép, tán dương và chú giải lời thánh hiền một cách giáo điều, rời rạc. Bản thân tác giả, với nền tảng Nho học sâu dày từ thuở thiếu thời tại quê nhà Tích Khê, lại được tiếp thu tinh thần thực nghiệm của Chu Hi, Đái Chấn và đặc biệt là chủ nghĩa thực nghiệm của triết gia John Dewey tại Đại học Columbia (Mỹ). Sự hòa quyện Đông – Tây ấy đã giúp ông thiết lập nên một phương pháp luận hoàn toàn mới cho cuốn Trung Quốc triết học sử. Ông là người tiên phong đưa các bậc thánh nhân như Khổng Tử, Lão Tử xuống ngang hàng với những triết gia bình thường để giải phẫu cái hay, cái dở dưới nhãn quan biện chứng, biến những tư tưởng thiên đầu vạn ngữ thành một dòng chảy lịch sử có nhân quả, có kế thừa và phản biện.

Nội dung cốt lõi của công trình tập trung giải mã giai đoạn rực rỡ nhất của triết học Trung Quốc – thời kỳ Bách gia tranh minh (Trăm nhà đua tiếng) thời Tiền Tần. Điểm tiến bộ vượt bậc của tác phẩm là việc Hồ Thích đã dùng logic để khôi phục vị thế xứng đáng cho Mặc gia (Mặc Tử) và Dương Chu – những học thuyết từng bị Nho giáo độc tôn dìm xuống thành “tà đạo” suốt nhiều thế kỷ. Mặc dù bộ sách xuất bản thực tế mới chỉ dừng lại ở Tập Thượng (Phần Cổ Đại) do những biến động thời cuộc khiến tác giả không thể viết tiếp phần cận đại, tác phẩm vẫn mang giá trị vẹn nguyên như một khuôn mẫu kinh điển cho tất cả các bộ sử triết học thế hệ sau.

Đọc Trung Quốc triết học sử, người ta không chỉ tiếp thu kiến thức học thuật, mà còn cảm nhận được bản lĩnh trí thức phi thường của tác giả. Điều này đã được giáo sư Nguyễn Đăng Thục kính cẩn ghi lại trong những trang hồi ức, khắc ghi lời dặn bất hủ của bậc tiền bối: “Nỗ lực làm một cá nhân không để cho ai mê hoặc”. Đối với những ai đam mê văn hóa Đông phương và sưu tầm sách xưa, bản dịch kinh điển của dịch giả Huỳnh Minh Đức trước năm 1975 thực sự là một báu vật trên kệ sách. Cuốn tiểu luận về lịch sử tư tưởng này không chỉ mở lối vào thế giới triết học Trung Quốc uyên thâm, mà còn truyền ngọn lửa tự do tư tưởng, dạy cho người đọc bản lĩnh bảo vệ chính kiến của mình trước mọi sự xoay vần của thời đại.