Luận lý và tư tưởng trong huyền thoại – Một quan niệm văn minh mới theo Claude Lévi-Strauss

Vào giữa thế kỷ 20, bầu trời học thuật phương Tây chứng kiến một cuộc đại chấn động tư tưởng mang tên Chủ nghĩa cấu trúc. Đứng ở trung tâm của cuộc cách mạng ấy là một cái tên huyền thoại: Claude Lévi-Strauss. Năm 1967, giữa bối cảnh học thuật miền Nam Việt Nam đang sục sôi tiếp nhận các tư tưởng mới, nhà xuất bản Trình Bày đã cho ra mắt cuốn sách “Luận lý và tư tưởng trong huyền thoại” do học giả Trần Đỗ Dũng biên soạn và bình giảng. Đây được xem là một trong những công trình quy mô và sớm nhất tại Việt Nam giới thiệu trọn vẹn học thuyết của vị học giả lỗi lạc này.

Để hiểu được giá trị của cuốn sách, trước hết chúng ta cần hiểu về ngành nhân học — bộ môn khoa học nghiên cứu về con người và văn hóa. Trước khi tư tưởng của Claude Lévi-Strauss xuất hiện, ngành nhân học phương Tây thường nhìn các bộ tộc nguyên thủy bằng ánh mắt vị chủng, coi họ là những kẻ man di, lạc hậu và thiếu lý tính. Tuy nhiên, bằng những chuyến điền dã sâu vào rừng rậm Amazon, Claude Lévi-Strauss đã làm đảo lộn hoàn toàn định kiến đó. Ông sử dụng cấu trúc luận để chứng minh rằng, tâm trí của người cổ sơ không hề thua kém người hiện đại; họ chỉ dùng một hệ thống logic khác để vận hành thế giới mà thôi.

Cốt lõi tạo nên sự thành công của tác phẩm chính là một phương pháp luận hoàn toàn mới mẻ. Phương pháp luận cấu trúc này không đi tìm sự khác biệt bề nổi của các nền văn hóa, mà đi sâu vào tìm kiếm những quy luật ngầm, những “bản thiết kế” chung trong tư duy nhân loại. Thông qua hệ thống phương pháp luận chặt chẽ, cuốn sách chỉ ra rằng huyền thoại không phải là những câu chuyện hoang đường được bịa ra để giải trí lúc trà dư tửu hậu. Ngược lại, huyền thoại là một thứ ngôn ngữ đặc biệt, một công cụ tư tưởng mà người cổ sơ dùng để giải quyết các mâu thuẫn lớn của đời sống như Sự sống / Cái chết, hay Tự nhiên / Văn hóa.

Sự đột phá này có được là nhờ phương pháp nghiên cứu độc đáo do tác giả khởi xướng. Không giống như các nhà nghiên cứu đi trước vốn chỉ thu thập tư liệu một cách rời rạc, phương pháp nghiên cứu của ông mổ xẻ huyền thoại như một cấu trúc ngôn ngữ, phân tích các đơn vị truyện kể (Mythemes) để thấy chúng liên kết với nhau ra sao. Chính việc áp dụng phương pháp nghiên cứu toán học và mật mã học vào văn hóa đã giúp xóa bỏ ranh giới giữa khoa học tự nhiên và khoa học nhân văn. Cuốn sách của nhà Trình Bày đã làm rất tốt nhiệm vụ phân tích phương pháp nghiên cứu phức tạp này để đưa nó đến gần hơn với độc giả Việt Nam, mở ra những chân trời mới cho những ai muốn đổi mới lối tư duy cũ kỹ.

Nhìn lại lịch sử học thuật, công trình giới thiệu tư tưởng Claude Lévi-Strauss năm 1967 tại Sài Gòn không chỉ có giá trị khoa học đơn thuần, mà còn mang một tinh thần nhân đạo sâu sắc. Ngành nhân học hiện đại nợ ông một lời cảm ơn vì đã trả lại sự công bằng cho các nền văn hóa bản địa. Nhờ có phương pháp luận đúng đắn kết hợp với một phương pháp nghiên cứu duy lý, tác phẩm đã chứng minh một sự thật hiển nhiên nhưng hay bị lãng quên: cấu trúc trí tuệ của toàn nhân loại là bình đẳng.

Trải qua gần 60 năm, cuốn sách “Luận lý và tư tưởng trong huyền thoại” in năm 1967 nay đã trở thành một di sản sách xưa quý hiếm. Nhưng những bài học về hệ thống phương pháp luận mang tính cách mạng của Claude Lévi-Strauss đóng góp cho ngành nhân học thế giới thì vẫn còn nguyên giá trị vẹn toàn, thúc giục các nhà nghiên cứu trẻ hôm nay tiếp tục lên đường và khám phá bản chất sâu thẳm của con người.