Kinh Thánh 1925: Di sản ngôn ngữ qua ngòi bút của học giả Phan Khôi

Trong tiến trình phát triển của chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ 20, việc dịch thuật các tác phẩm kinh điển thế giới đóng vai trò tối quan trọng để định hình câu văn xuôi Việt Nam hiện đại. Giữa những công trình đồ sộ thời kỳ ấy, cuốn Kinh thánh 1925 nổi lên như một cột mốc vĩ đại về cả phương diện tôn giáo lẫn văn học. Thường được cộng đồng học giả và tín hữu gọi bằng danh xưng Kinh thánh bản truyền thống, tác phẩm này là kết quả ròng rã suốt hơn 5 năm làm việc của Ban dịch thuật thuộc Thánh Kinh Hội tại Đà Nẵng. Trong đó, nhà báo, nhà nho Duy Tân Phan Khôi chính là người đã đặt viên gạch nền móng cho cấu trúc văn phong, biến một văn bản tôn giáo ngoại quốc thành một áng văn tiếng Việt chuẩn mực, lịch lãm và trang trọng.

Để đánh giá đúng tầm vóc của ấn bản Kinh thánh cổ này, chúng ta cần nhìn thẳng vào các cứ liệu lịch sử để thấy rõ vai trò của vị trợ tá văn chương xứ Quảng. Đứng về mặt sử liệu học, không có văn bản nào tuyên bố đây là công trình cá nhân độc thoại, bởi quy trình dịch thuật là sự phối hợp tập thể chặt chẽ. Tuy nhiên, các báo cáo thường niên của Thánh Kinh Hội Anh Quốc và Hải Ngoại giai đoạn 1920–1926 đã ghi nhận cái tên Phan Khôi với vị trí chính thức là “Trợ tá văn chương” (Literary Assistant). Thêm vào đó, một cứ liệu đương thời vô cùng thuyết phục là lời chứng của cụ Huỳnh Thúc Kháng trên báo Tiếng Dân, xác nhận người bạn thâm giao của mình là Phan Khôi đã đóng cửa nhiều năm tại Đà Nẵng để gọt giũa chữ nghĩa cho một “tác phẩm lớn” của phương Tây.

Sức sống vượt thời gian của cuốn Kinh thánh 1925 nằm ở sự kết hợp tài tình giữa tư duy duy lý và vốn liếng Hán học uyên thâm. Quy trình dịch thuật diễn ra theo thể thức: Mục sư William C. Cadman chịu trách nhiệm đối chiếu nguyên bản Hy Lạp, Do Thái rồi dịch nghĩa thô; sau đó, Phan Khôi sẽ đối chiếu với bản văn chữ Hán và viết lại bằng một thứ tiếng Việt Quốc ngữ gãy gọn, trong sáng nhất. Chính phương pháp làm việc duy lý này đã giúp Kinh thánh bản truyền thống thoát khỏi lối văn biền ngẫu sáo rỗng thời bấy giờ, tạo nên những câu văn có cấu trúc chủ – vị rõ ràng, trang nghiêm nhưng lại rất mộc mạc, dễ thuộc lòng.

Nhìn từ góc độ ngôn ngữ học, văn bản Kinh thánh cổ này chính là nơi định hình cho hàng loạt khái niệm triết học và tôn giáo trừu tượng mà chúng ta vẫn sử dụng ngày nay như ân điển, cứu rỗi, điều răn, xác thịt, tâm thần. Cứ liệu nội tại mạnh mẽ nhất minh chứng cho dấu ấn cá nhân của tác giả chính là cách ông dịch chữ “Logos” trong Phúc âm Giăng chương 1 thành cụm từ “Ngôi Lời” (thay vì chữ “Đạo” như bản tiếng Hán). Sáng tạo ngôn ngữ mang đậm tư duy trực diện của Phan Khôi đã giúp câu văn không bị lẫn vào thuật ngữ của Phật giáo hay Lão giáo, khẳng định bản sắc riêng biệt của Kinh thánh bản truyền thống tại Việt Nam.

Trải qua hơn một thế kỷ kể từ ngày ra đời, dù có rất nhiều ấn bản hiện đại xuất hiện, cuốn Kinh thánh cổ in năm 1925 vẫn chiếm giữ một vị trí độc tôn. Đối với các nhà nghiên cứu, cuốn Kinh thánh 1925 không đơn thuần là một cuốn sách tôn giáo, mà là một di sản văn học quý báu, ghi dấu giai đoạn chuyển mình rực rỡ của ngôn ngữ dân tộc. Nhờ sự cống hiến thầm lặng của bậc túc nho Phan Khôi, cuốn Kinh thánh bản truyền thống đã hoàn thành xuất sắc sứ mạng lịch sử của nó, trở thành cuốn Kinh thánh cổ có văn phong đẹp nhất, đóng góp to lớn vào việc làm phong phú hóa kho tàng tiếng Việt hiện đại.