Quyển sách Biện Chứng Pháp Là Gì? của tác giả Trần Thái Đỉnh là một trong những công trình nghiên cứu triết học nhập môn xuất sắc, giúp độc giả tiếp cận một cách hệ thống về lịch sử và bản chất của phương pháp tư duy biện chứng. Trong tác phẩm này, Trần Thái Đỉnh đã khéo léo bóc tách các tầng nghĩa phức tạp của biện chứng pháp, một khái niệm vốn dễ gây hoang mang cho người mới bắt đầu học triết. Tác giả Trần Thái Đỉnh không chỉ đưa ra định nghĩa mang tính từ nguyên học mà còn đặt biện chứng pháp vào dòng chảy lịch sử tư tưởng thế giới, từ thời Hy Lạp cổ đại cho đến đỉnh cao ở triết học cổ điển Đức và triết học mác-xít. Qua góc nhìn khách quan và văn phong sáng rõ của triết gia Trần Thái Đỉnh, người đọc sẽ hiểu rằng tư duy biện chứng không phải là một hệ thống lý thuyết suông tĩnh tại, mà là một công cụ nhận thức động, luôn vận động và phát triển để phản ánh hiện thực khách quan một cách chân thực nhất.

Điểm cốt lõi mà cuốn sách tập trung làm sáng tỏ chính là sự phân nhánh và đối lập sâu sắc giữa hai trường phái lớn trong lịch sử phát triển tư duy biện chứng: triết học duy tâm và triết học duy vật. Tác giả chỉ ra rằng, ở giai đoạn đỉnh cao của triết học Đức, biện chứng pháp đã được đại triết gia hegel xây dựng thành một hệ thống đồ sộ nhưng lại đặt trên nền tảng của ý niệm tuyệt đối. Đối với hegel, thế giới vật chất chỉ là sự tha hóa của tinh thần, và mọi sự vận động biện chứng thực chất là quá trình tự ý thức của tư tưởng. Bản thân hegel đã có công lớn khi phát hiện ra các quy luật cốt lõi của sự phát triển, nhưng hệ thống của hegel lại bị giới hạn trong khuôn khổ của triết học duy tâm. Hệ quả là, biện chứng pháp của hegel giống như một người đứng lộn ngược đầu xuống đất, đòi hỏi phải có một cuộc cách mạng tư tưởng để lật ngược lại, đưa nó trở về đúng vị thế khách quan của nó trên mặt đất hiện thực.

Cuộc cách mạng ấy đã được thực hiện bởi triết gia thiên tài karl marx. Bằng việc kế thừa hạt nhân hợp lý từ người tiền bối, marx đã tước bỏ lớp vỏ thần bí của triết học duy tâm để xây dựng nên hệ thống biện chứng mới. Khác hoàn toàn với cách tiếp cận cũ, marx khẳng định rằng vật chất có trước và quyết định ý thức, do đó, các quy luật biện chứng của tư duy chỉ là sự phản ánh các quy luật biện chứng của thế giới vật chất. Qua lăng kính của marx, tư duy biện chứng trở thành vũ khí lý luận sắc bén để cải tạo xã hội. Chính sự chuyển dịch này đã đánh dấu bước ngoặt vĩ đại, khai sinh ra triết học duy vật biện chứng. Nhờ có marx, phương pháp này không còn bị giam hãm trong các khái niệm trừu tượng, mà được ứng dụng mạnh mẽ vào việc phân tích thực tiễn lịch sử và các quy luật kinh tế – xã hội cụ thể.

Sự đối lập giữa triết học duy tâm và triết học duy vật thông qua việc diễn giải biện chứng pháp là nội dung then chốt được phân tích rất tỉ mỉ trong sách. Triết gia Trần Thái Đỉnh đã giúp độc giả thấy rõ cách mà triết học duy vật đã tiếp quản, sửa đổi và phát triển những thành tựu mà triết học duy tâm từng đạt được. Đây không đơn thuần là một cuộc tranh luận học thuật khô khan, mà là sự tiến hóa tất yếu của tư duy nhân loại khi đi tìm bản chất của thế giới. Cuốn sách nhỏ gọn này thực sự là chiếc chìa khóa vàng giúp chúng ta thấu hiểu dòng chảy tư tưởng từ thế giới quan lý tưởng hóa sang thế giới quan thực tiễn, khoa học. Cuối cùng, tác phẩm của Trần Thái Đỉnh đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình: làm cho triết học trở nên gần gũi, giúp người đọc nắm vững cốt tủy của tư duy biện chứng để từ đó có thể tự mình soi rọi và lý giải những chuyển biến không ngừng của cuộc sống xung quanh.