Chân dung Phan-Thanh Giản do tác giả Nguyễn Duy Oanh biên soạn, được ấn hành năm 1974 bởi Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên (thuộc Tủ sách Sử học), là một công trình biên khảo lịch sử vô cùng giá trị, đóng vai trò như một lăng kính thời gian đưa độc giả trở về với một trong những giai đoạn bi tráng nhất của dân tộc. Tác phẩm không đơn thuần là một bản lý lịch liệt kê năm tháng khô khan, mà thực sự phác họa lại một cách chân thực, sống động và chi tiết về cuộc đời, sự nghiệp cũng như những thăng trầm của một trong những nhân vật lịch sử quan trọng và mang nhiều nỗi niềm nhất dưới triều đại nhà Nguyễn: cụ Phan.

Trong tiến trình lịch sử Việt Nam cận đại, Phan Thanh Giản luôn là một hình tượng tạo ra nhiều luồng tranh luận sâu sắc. Ông là vị tiến sĩ đầu tiên của đất Nam Kỳ lục tỉnh, một đại thần thanh liêm, uy vọng bậc nhất triều Tự Đức, nhưng cũng đồng thời là người mang nỗi oan khuất ngàn thu khi phải gánh trách nhiệm lịch sử trong việc để mất ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ vào tay thực dân Pháp. Qua ngòi bút nghiên cứu điềm tĩnh, khách quan và giàu lòng trắc ẩn của Nguyễn Duy Oanh, cuốn sách Chân dung Phan-Thanh Giản hiện lên không phải như một bản án hay một lời ca tụng sáo rỗng, mà khắc họa một con người bằng xương bằng thịt, một vị quan đại thần đứng trước những ngã rẽ nghiệt ngã của thời cuộc. Sự day dứt giữa lòng trung quân ái quốc và sự bất lực trước sức mạnh vũ bão của vũ khí phương Tây được lột tả tinh tế, giúp độc giả thấu cảm sâu sắc sự bi phẫn của ông trong những ngày cuối đời.

Thông qua các trang sách, người đọc sẽ được đưa về bối cảnh lịch sử đầy biến động của nước ta dưới thời vua Tự Đức. Đó là một triều đại đang chao đảo trước những cơn sóng gió từ cả bên trong lẫn bên ngoài. Tác giả không chỉ trình bày các sự kiện chính trị, quân sự khốc liệt một cách rành mạch như sự kiện liên quân Pháp tiến đánh thành Gia Định năm 1859 do đô đốc Rigault de Genouilly chỉ huy. Bức tranh toàn cảnh thời bấy giờ còn được tô đậm bởi những rối ren nội bộ với hàng loạt các cuộc nổi dậy ở khắp Bắc kỳ và Nam kỳ, đẩy triều đình Huế vào thế “thù trong, giặc ngoài”. Việc khắc họa bối cảnh này chính là đòn bẩy để tác giả làm nổi bật lên những bế tắc tột cùng mà giới quan lại đương thời phải gồng mình đối mặt.

Một điểm sáng rực rỡ làm nên nét độc đáo của tác phẩm chính là thủ pháp nghệ thuật trong cách kể chuyện lịch sử. Tác giả đã khéo léo vượt ra khỏi lối mòn của những cuốn sử biên niên. Bằng sự am tường văn hóa, ông lồng ghép tinh tế những câu chuyện dã sử, những giai thoại dân gian (điển hình như tích truyện về bà Tiên-nữ Thiên Y) vào giữa các sự kiện chính trị trọng đại. Cách viết này làm cho nội dung cuốn Chân dung Phan-Thanh Giản trở nên đa chiều, sinh động hơn rất nhiều, cho thấy lịch sử còn gắn liền với tâm thức, tín ngưỡng của tầng lớp bình dân.

Được bảo chứng bởi Tủ sách Sử học thời bấy giờ, cuốn sách cung cấp một nguồn tư liệu phong phú, đáng tin cậy. Dù đã trải qua nửa thế kỷ kể từ ngày ra mắt, những đánh giá và góc nhìn của Nguyễn Duy Oanh vẫn giữ nguyên được tính khách quan và chiều sâu tư tưởng. Quá trình biên khảo nghiêm cẩn từ các nguồn tài liệu đa dạng đã mang lại cho cuốn sách một giá trị học thuật không thể phủ nhận đối với nền sử học nước nhà.

Về mặt hình thức, bìa sách mộc mạc, chất giấy ngả màu ố vàng in hằn dấu vết thời gian cùng phông chữ in ấn đặc trưng của Sài Gòn những năm 70 tạo nên một cảm giác hoài niệm sâu sắc. Tác phẩm Chân dung Phan-Thanh Giản thực sự là một ấn phẩm mang giá trị sưu tầm vô cùng cao dành cho những độc giả trân quý dòng sách xưa xuất bản trước năm 1975. Cầm trên tay cuốn sách, ta như được chạm vào dòng chảy của quá khứ, thấu hiểu hơn về tiền nhân và trân trọng hơn những mảnh ghép tri thức được gìn giữ qua biết bao thăng trầm của đất nước.