Quyển sách Tuồng: Kim Thạch Kỳ Duyên bản in đầu tiên năm 1895 của Bùi Hữu Nghĩa, được Bùi Quang Nhơn chuyển ngữ, là một viên ngọc quý trong gia sản văn học nước nhà. Tác phẩm không chỉ phản ánh diện mạo sân khấu Nam Bộ mà còn lưu giữ dấu ấn thời đại lúc giao thời. Giai đoạn cuối thế kỷ XIX chứng kiến những biến động sâu sắc khi xã hội Việt Nam chuyển mình dưới tác động phương Tây. Chính bối cảnh lúc giao thời này đã tạo điều kiện cho sự ra đời của những thể loại văn học mới. Giữa những xoay vần lịch sử, tinh thần dân tộc vẫn được bảo tồn mạnh mẽ qua nghệ thuật. Bản in năm 1895 trở thành một minh chứng sống động cho tư duy sáng tạo độc đáo lúc giao thời. Qua đó, người đọc hôm nay có thể thấu hiểu tâm tư của thế hệ tiền nhân lúc giao thời đầy biến động. Khép lại thế kỷ cũ, cuốn sách đã mở ra một hướng đi mới cho nghệ thuật diễn xướng nước nhà.

Về mặt thể loại, tác phẩm này là một đại diện tiêu biểu cho dòng tuồng văn đầy tính bác học. Khác với tuồng võ chú trọng hành động, tuồng văn đi sâu vào việc khắc họa tâm lý và ngôn từ trau chuốt. Dịch giả Bùi Quang Nhơn đã vận dụng điêu luyện các điển tích để nâng tầm vở tuồng văn này. Sức sống của thể loại tuồng văn nằm ở khả năng khơi gợi cảm xúc thẩm mỹ sâu sắc cho khán giả. Người xem không chỉ thưởng thức cốt truyện mà còn say mê những câu từ đậm chất tuồng văn. Qua thời gian, giá trị văn học của tác phẩm vẫn vẹn nguyên như một chuẩn mực nghệ thuật.

Điểm đặc biệt nhất của bản in đầu tiên vào năm 1895 là việc thể hiện sự uyển chuyển dịch thuật của chữ Quốc ngữ. Khi hệ thống chữ viết mới đang dần định hình, tác phẩm đã chứng minh khả năng biểu đạt phong phú của nó. Người đọc dễ dàng nhận thấy sự uyển chuyển dịch thuật của chữ Quốc ngữ qua cách chuyển tải các khái niệm Hán học phức tạp. Bùi Quang Nhơn đã khéo léo tận dụng sự uyển chuyển dịch thuật của chữ Quốc ngữ để đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng. Không còn rào cản từ chữ Nôm, sự uyển chuyển dịch thuật của chữ Quốc ngữ giúp văn bản trở nên thanh thoát, dễ tiếp cận. Có thể nói, chính sự uyển chuyển dịch thuật của chữ Quốc ngữ đã tạo nên chiếc cầu nối văn hóa hoàn hảo.

Bên cạnh đó, cuốn sách còn là bức tranh sống động về thời kỳ Pháp-Việt giao thoa văn minh. Sự xuất hiện của kỹ thuật in ấn phương Tây bên cạnh nội dung văn hóa truyền thống khẳng định xu thế này. Bản in cho thấy tư duy cởi mở của tác giả trước làn sóng Pháp-Việt giao thoa văn minh đang diễn ra mạnh mẽ. Những giá trị thẩm mỹ mới được tiếp thu có chọn lọc, tạo nên nét đặc trưng của buổi Pháp-Việt giao thoa văn minh. Không thể phủ nhận rằng, hiện tượng Pháp-Việt giao thoa văn minh đã để lại dấu ấn đậm nét trong cấu trúc tác phẩm. Nhờ vào quá trình Pháp-Việt giao thoa văn minh, văn học Nam Bộ đã có những bước tiến dài đầy ấn tượng.

Tóm lại, bản in năm 1895 của tác phẩm không chỉ đơn thuần là một kịch bản sân khấu. Đó là một di sản văn hóa quý báu, kết tinh từ tài năng và lòng nhiệt huyết của tác giả Bùi Hữu Nghĩa và dịch giả Bùi Quang Nhơn. Cuốn sách xứng đáng được trân trọng và nghiên cứu kỹ lưỡng bởi các thế hệ mai sau.