Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ: Nhìn lại nỗi đau trăm năm của vùng đất chín rồng

Trong dòng chảy của nền sử học nước nhà, giai đoạn thế kỷ XIX luôn là một khoảng lặng đầy trăn trở với những bài học xương máu về chủ quyền. Để soi tỏ những góc khuất ấy, giới độc giả và những người đam mê nghiên cứu lịch sử luôn tìm kiếm các tư liệu gốc mang tính khách quan và đào sâu bản chất. Một trong những ấn phẩm đặc biệt, quý hiếm và có giá trị bậc nhất thuộc mảng này chính là cuốn sách Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ (20-6-1867 – 20-6-1967) do nhà xuất bản Trình Bầy ấn hành tại Sài Gòn vào năm 1967.

Được ra mắt vào một giai đoạn đầy biến động, tác phẩm không chỉ đơn thuần là một cuốn biên khảo mà còn là tiếng lòng của các trí thức miền Nam lúc bấy giờ. Cuốn sách Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ quy tụ những cây bút, học giả, giáo sư sử học hàng đầu như Nguyễn Khắc Ngữ, Lê Văn Hảo, Phạm Cao Dương, Trương Bá Cần, Lý Chánh Trung… Thay vì đi theo lối mòn của những bản niên biểu khô khan, tập kỷ yếu này chọn cách tiếp cận đa chiều, đặt sự kiện ba tỉnh miền Tây rơi vào tay thực dân Pháp năm 1867 vào toàn cảnh bức tranh lịch sử cận đại Việt Nam. Qua đó, người đọc không chỉ hiểu về diễn biến chiến sự mà còn thấu suốt sự suy sụp của hệ thống chính trị, kinh tế, xã hội triều đình nhà Nguyễn.

Đối với những ai đang dấn thân vào con đường nghiên cứu lịch sử, giá trị lớn nhất của ấn phẩm nằm ở tính chứng tư và hệ thống tài liệu tham khảo đồ sộ. Các tác giả đã lật lại từng văn bản ngoại giao, các sắc dụ của triều đình Huế cũng như ghi chép từ chính phía bên kia chiến tuyến – quân đội viễn chinh Pháp. Việc mổ xẻ vai trò lịch sử của các nhân vật cốt cán, đặc biệt là bi kịch của cụ Phan Thanh Giản khi buộc phải ký giao thành, đã mở ra những góc nhìn rất mới cho ngành nghiên cứu lịch sử đương thời. Cuốn sách cho thấy việc mất Nam Kỳ không phải là một tai nạn ngẫu nhiên, mà là hệ quả tất yếu từ một thể chế bảo thủ, chậm trễ trong việc canh tân đất nước. Đó là một lát cắt đau xót nhưng vô cùng đắt giá của nền lịch sử cận đại Việt Nam.

Lật giở từng trang sách Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ, độc giả như được sống lại bầu không khí bi tráng của thế kỷ trước. Từ những dòng thơ điếu dân binh đầy nước mắt của cụ Nguyễn Đình Chiểu đến các bài phân tích chính trị sâu sắc, tất cả đều hướng về mục đích tối thượng: thức tỉnh tinh thần dân tộc. Tác phẩm chứng minh rằng, dù chịu ách đô hộ, tinh thần bất khuất của người dân phương Nam chưa bao giờ nguội tắt. Chính vì vậy, đối với giới học thuật, đây được coi là một cột mốc, một tài liệu tham khảo bắt buộc phải có khi tiếp cận các đề tài liên quan đến lịch sử cận đại Việt Nam.

Trải qua gần 60 năm kể từ ngày ra mắt, vị thế của tập biên khảo này trong cộng đồng nghiên cứu lịch sử ngày càng được khẳng định vững chắc. Việc tìm kiếm một bản in gốc năm 1967 hiện nay là một thử thách lớn đối với giới sưu tầm sách xưa bởi số lượng lưu hành còn lại vô cùng ít ỏi. Thế nhưng, giá trị nội dung của cuốn sách Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ thì vẫn vẹn nguyên tính thời sự. Nó nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng, muốn hiểu đúng về tiền đồ dân tộc, trước hết phải hiểu rõ những khúc quanh tiệm tiến của lịch sử cận đại Việt Nam.

Tóm lại, tác phẩm Kỷ niệm 100 năm ngày Pháp chiếm Nam Kỳ không chỉ dừng lại ở vai trò một cuốn sách cổ, một món đồ quý giá trên giá sách của những nhà nghiên cứu lịch sử. Trải qua bao thăng trầm, nó đã trở thành một chứng nhân, một chiếc gương soi chiếu quá khứ, giúp chúng ta nhìn nhận một cách nghiêm túc, thấu đáo và trân trọng hơn những bài học vô giá từ chương mở đầu đầy máu và nước mắt của lịch sử cận đại Việt Nam.