Người Việt Gốc Miên – Công trình hệ thống đầu tiên bằng Việt ngữ đào sâu vào đời sống của cộng đồng Khmer Nam Bộ

Vùng đất đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã là nơi hội tụ, giao thoa của nhiều dòng chảy văn hóa đặc sắc. Trong quá trình khẩn hoang và định cư, sự gắn kết giữa các cộng đồng dân tộc đã tạo nên một diện mạo Nam Bộ vô cùng phong phú. Nhằm giúp độc giả có một cái nhìn hệ thống và thấu đáo về một mảnh ghép không thể tách rời trong khối đại đoàn kết ấy, học giả Lê Hương đã dành nhiều năm lặn lội điền dã để thực hiện một công trình biên khảo để đời. Bằng tình yêu văn hóa và nhãn quan của một nhà nghiên cứu nghiêm túc, Lê Hương đã tái hiện một cách chân thực đời sống của đồng bào phương Nam. Qua ngòi bút của Lê Hương, những phong tục cổ xưa không còn là điều xa lạ mà trở nên vô cùng gần gũi. Chính sự cẩn trọng trong từng trang viết của Lê Hương đã biến cuốn sách xuất bản năm 1969 này trở thành một di sản tư liệu quý giá cho đến tận ngày nay.

Tác phẩm mang tính tiên phong này được mang tên Người Việt gốc Miên. Ngay từ khi ra mắt, Người Việt gốc Miên đã lập tức thu hút sự chú ý của giới học thuật bởi đây là công trình hệ thống đầu tiên bằng Việt ngữ đào sâu vào đời sống của cộng đồng Khmer Nam Bộ. Qua cuốn sách Người Việt gốc Miên, người đọc được dẫn dắt qua từng khía cạnh từ địa lý phum sóc, kiến trúc chùa chiền cho đến các lễ hội rộn ràng như Chol Chnam Thmay hay Ok Om Bok. Giá trị lớn nhất của cuốn Người Việt gốc Miên nằm ở chỗ nó không nhìn nhận văn hóa một cách tĩnh tại, mà đặt nó trong sự vận động, hòa quyện chan hòa với đời sống của người Kinh và người Hoa tại miền Tây. Có thể nói, cuốn sách Người Việt gốc Miên chính là chiếc chìa khóa vàng mở ra cánh cửa thấu hiểu tâm tư, tình cảm của một bộ phận cư dân đặc biệt trên dải đất phương Nam.

Trọng tâm của cuốn sách tập trung vào việc khắc họa cuộc sống và tính cách của người Miên (cách gọi trang trọng của tác giả thời bấy giờ dành cho đồng bào gốc Khmer). Qua lăng kính của ông, người Miên hiện lên với bản tính chất phác, thật thà và lòng sùng kính đạo Phật sâu sắc. Đặc biệt, tại Chương VII, tác giả đã miêu tả cực kỳ sống động tục đi tu báo hiếu của thanh niên người Miên – nơi ngôi chùa đóng vai trò như một trường học lớn để rèn luyện nhân cách trước khi bước vào đời. Đối với người Miên, đi tu không chỉ là nghĩa vụ tôn giáo mà còn là thước đo sự trưởng thành để gia đình tin tưởng gả con cái. Những trang viết về đời sống tâm linh của người Miên đã giúp người đọc thấu cảm sâu sắc ý thức hệ chi phối toàn bộ vòng đời của họ từ thuở ấu thơ cho đến khi về với cát bụi.

Đồng thời, công trình biên khảo này cũng đóng góp một phần không nhỏ vào việc làm sáng tỏ một chương quan trọng trong lịch sử khmer. Việc tìm hiểu lịch sử khmer trên dải đất Nam Bộ giúp hậu thế hiểu rõ hơn về quá trình di cư, cộng cư và biến đổi văn hóa qua nhiều thế kỷ. Qua các tư liệu được thu thập, lịch sử khmer hiện lên không chỉ với những ánh hào quang từ triều đại Angkor xa xôi, mà là một thực thể sống động đang tiếp diễn, thích nghi mạnh mẽ với điều kiện tự nhiên của vùng đồng bằng sông nước. Việc đặt các phong tục trong trục tọa độ của lịch sử khmer giúp cuốn sách có một chiều sâu học thuật vững chãi. Cho đến ngày nay, bất kỳ ai muốn nghiên cứu sâu về lịch sử khmer và bản sắc văn hóa vùng miền đều không thể bỏ qua góc nhìn điền dã quý báu mà tác phẩm này đã để lại cho dòng chảy học thuật nước nhà.