VĂN HỌC VIỆT NAM (1939) – VIÊN GẠCH ĐẦU TIÊN KHAI PHÁ MÔN VĂN TRONG GIÁO DỤC HIỆN ĐẠI

Trước khi những công trình đồ sộ như Việt Nam văn học sử yếu hay Việt Nam thi văn hợp tuyển ra đời để định hình nền học thuật nước nhà, Giáo sư Dương Quảng Hàm đã đặt viên gạch nền móng đầu tiên bằng cuốn “Văn học Việt Nam” vào năm 1939. Đây là cuốn sách giáo khoa chính thức đầu tiên biên soạn bằng chữ Quốc ngữ dùng để giảng dạy cho học sinh bậc Cao đẳng Tiểu học (tương đương cấp THCS ngày nay), đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử giáo dục và văn hóa nước nhà.

Về mặt nội dung, “Văn học Việt Nam” không đi sâu vào việc phân kỳ lịch sử quá phức tạp, mà tập trung vào nhiệm vụ giáo khoa thực dụng và trực quan. Cuốn sách là một tập hợp các bài giảng được thiết kế khoa học, giới thiệu cho học sinh những kiến thức cơ bản nhất về cấu trúc tiếng Việt, các thể thơ ca truyền thống (như thơ Đường luật, song thất lục bát, lục bát), cùng với chân dung và tác phẩm tiêu biểu của các đại văn hào dân tộc như Nguyễn Du, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Công Trứ… Mỗi bài học đều có phần trích đoạn văn liệu, chú thích từ vựng và câu hỏi hướng dẫn phân tích rất rõ ràng.

Đặt vào bối cảnh đương thời năm 1939, tác phẩm nắm giữ vị trí và vai trò lịch sử mang tính tiên phong:

• Chấm dứt thời kỳ giáo trình rời rạc: Trước năm 1939, học sinh Việt Nam thời Pháp thuộc muốn học tiếng mẹ đẻ phải phụ thuộc vào các bài giảng chép tay của thầy giáo hoặc các tài liệu rời rạc trên báo chí. Sự xuất hiện của Văn học Việt Nam đã cung cấp một cuốn sách giáo khoa chính thống, đồng bộ và có hệ thống đầu tiên, giúp chuẩn hóa nội dung giảng dạy môn Quốc văn trong nhà trường.

• Định hình phương pháp sư phạm kiểu mới: Khác với lối học “tầm chương trích cú”, học vẹt của Nho học thời xưa, Giáo sư Dương Quảng Hàm đã áp dụng phương pháp phân tích, giảng bình văn học vô cùng khoa học của phương Tây. Ông dạy học sinh cách tư duy, cách cảm thụ cái hay, cái đẹp của ngôn từ một cách logic.

Ý nghĩa lớn nhất của cuốn Văn học Việt Nam (1939) chính là vai trò mở đường cho phong trào dùng chữ Quốc ngữ để tự cường văn hóa. Giữa thời điểm chính quyền thuộc địa ra sức phổ biến tiếng Pháp, cuốn sách xuất hiện như một lời khẳng định mạnh mẽ: Tiếng Việt có đủ tư cách, đủ chuẩn mực để trở thành một môn học độc lập, có giá trị giáo dục nhân cách cao đẹp cho thế hệ trẻ.

Dù sau này chính Giáo sư Dương Quảng Hàm đã phát triển cuốn sách này thành những bộ công trình chuyên sâu hơn, nhưng “Văn học Việt Nam” (1939) vẫn mãi là một di sản kinh điển – miền đất khởi nguyên cho toàn bộ hệ thống sách giáo khoa Ngữ văn của Việt Nam suốt gần một thế kỷ qua.

(cuốn sách mà Bá Tân sách giới thiệu ở web này là bản tái bản năm 1968 trong khuôn khổ chương trình hợp tác giữa bộ giáo dục và cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ tại Việt Nam.)