VIỆT NAM THI VĂN HỢP TUYỂN – CHIẾC CẦU NỐI ĐƯA DI SẢN VĂN HỌC VÀO TRƯỜNG HỌC HIỆN ĐẠI

Nếu như cuốn Việt Nam văn học sử yếu (1941) của Giáo sư Dương Quảng Hàm được ví như bộ khung xương vững chãi của nền văn học sử nước nhà, thì “Việt Nam thi văn hợp tuyển” (xuất bản lần đầu năm 1943) chính là phần da thịt, là linh hồn sống động làm nên chỉnh thể ấy. Đây không chỉ là một cuốn tuyển tập văn thơ thông thường, mà là một công trình sư phạm và học thuật có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến dòng chảy văn hóa dân tộc trong thế kỷ XX.

Về mặt nội dung, “Việt Nam thi văn hợp tuyển” là một cuốn sách công cụ, một bộ tư liệu trực quan đồng hành cùng cuốn lịch sử văn học. Giáo sư Dương Quảng Hàm đã thực hiện một công việc vô cùng tỉ mỉ: sưu tầm, tuyển chọn và phân loại các tác phẩm văn, thơ tiêu biểu của nước nhà từ thời Lý – Trần cho đến thời cận đại. Các tác phẩm thuộc nhiều thể loại (từ thơ Đường luật, phú, văn tế đến truyện thơ chữ Nôm, hát nói…) đều được ông chú giải từ vựng rõ ràng, phân tích điển tích kỹ lưỡng và định vị chính xác trong tiến trình lịch sử.

Đặt vào bối cảnh đương thời những năm 1940, cuốn sách mang một vị trí và vai trò lịch sử đặc biệt quan trọng:

• Chuẩn hóa tư liệu giảng dạy: Thời kỳ này, hệ thống giáo dục Việt Nam đang trong quá trình chuyển giao mạnh mẽ. Sự xuất hiện của cuốn sách đã cung cấp một hệ thống văn liệu bằng chữ Quốc ngữ chuẩn mực, khoa học đầu tiên cho nam sinh và nữ sinh các trường trung học. Nó thay thế hoàn toàn lối dạy truyền khẩu, chép tay hoặc các tài liệu rời rạc trước đó.

• Vũ khí bảo tồn bản sắc dân tộc: Dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, khi văn hóa phương Tây tràn vào và tiếng Pháp chiếm ưu thế trong học đường, việc Giáo sư Dương Quảng Hàm kiên trì hệ thống hóa tinh hoa thơ văn của cha ông là một hành động thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc. Cuốn sách khẳng định mạnh mẽ rằng: Tiếng Việt và văn học Việt có một bề dày lịch sử, một sự phong phú và tinh tế không hề thua kém bất kỳ quốc gia nào.

Ý nghĩa lớn nhất của Việt Nam thi văn hợp tuyển chính là việc nó đã khơi dậy tình yêu tiếng mẹ đẻ và lòng yêu nước trong lòng thế hệ trẻ đương thời. Cuốn sách giúp học sinh thời bấy giờ hiểu rằng, học văn hóa không chỉ là tiếp thu kiến thức phương Tây, mà trước hết phải hiểu rõ và trân trọng cội nguồn di sản của dân tộc mình.

Hơn 80 năm đã trôi qua, phương pháp biên soạn, chú giải khoa học và thái độ trân trọng văn hóa của nhà giáo Dương Quảng Hàm trong cuốn sách này vẫn là tấm gương sáng, là nền móng vững chắc cho các bộ sách giáo khoa Ngữ văn hình thành và phát triển cho đến tận ngày nay.