Xã hội và con người – Khảo luận về viễn tượng nhân đạo và ý thức tha nhân của Giáo sư Trần Văn Toàn

Trong dòng chảy của nền tư tưởng nghị luận miền Nam giai đoạn trước, việc tìm kiếm một mẫu số chung cho sự đồng thuận giữa nhân loại luôn là niềm trăn trở khôn nguôi của các bậc thức giả. Ấn hành lần đầu vào năm 1965, tác phẩm “Xã hội và Con người” của giáo sư triết học Trần Văn Toàn hiện lên như một dấu mốc học thuật quan trọng, mở ra cái nhìn sâu sắc về bản tính nhân loại và các mối tương quan tập thể. Thu góp từ những bài viết rải rác mang đậm dấu vết thời gian nhưng đồng nhất về ý hướng, cuốn sách không chỉ đơn thuần là những trang lý thuyết khô khan, mà thực sự là một công trình nghiên cứu xã hội đầy tính nhân văn, hướng con người thoát khỏi bối cảnh “tiền sử” của sự sợ hãi để bước vào thế giới của sự hòa thuận chân chính.

Từ Bản Tính Tự Do Đến Ý Thức Về Tha Nhân

Đặt viên đá đầu tiên cho toàn bộ thiên khảo luận, tác giả Trần Văn Toàn khẳng định đề tài chính yếu của tác phẩm chính là sự loài người chung sống với nhau. Trong thế giới ấy, mỗi một cá nhân đều có quyền tự do, không hoàn toàn chịu sự nhào nặn của ngoại cảnh, và tự thân họ là một nguồn phát sinh ra những ý nghĩa, dự định riêng biệt. Khi những dự định ấy không ăn khít với nhau, những vấn đề gai góc của đời sống chung sẽ lập tức phát sinh. Đứng trước thực tế đó, tác phẩm “Xã hội và Con người” lý giải rằng nếu không chịu tìm cách thu xếp, con người sẽ mãi mãi dậm chân trong sự nghi ngờ và tàn sát lẫn nhau. Chính vì vậy, việc đánh thức ý thức về tha nhân — nhìn nhận người khác cũng là người như tôi, có quyền lợi như tôi — là chìa khóa cốt lõi mà công trình nghiên cứu xã hội này muốn hướng tới.

Sự Tiến Triển Của Các Mô Hình Tập Thể Trong Lịch Sử

Đi sâu vào cấu trúc của các tổ chức nhân loại, cuốn sách “Xã hội và Con người” đã phân tích một cách thấu triệt từ những mô hình sơ khai nhất cho đến các thực thể phức tạp:

• Xã hội huyết thống: Là mô hình nhỏ nhất và tự nhiên nhất, nơi dòng máu đoàn kết người ta từ gia đình đến chi tộc, nhưng vẫn chưa đủ sức ngăn chặn sự bóc lột hay đe dọa lẫn nhau.
• Quốc gia quân chủ: Nơi con người quy tụ dưới luật lệ của một ông vua mà không cần liên lạc huyết thống, thành hình qua những biến động lịch sử, mua bán hay xâm lăng.
• Xã hội liên minh lâm thời: Những tập thể hình thành chỉ để chống lại một kẻ thù chung — một giải pháp tiêu cực và kém bền vững của các chính khách bấy giờ.

Vượt lên trên các hình thái mang tính vụ lợi hay cưỡng bách đó, giáo sư Trần Văn Toàn đã chỉ ra rằng một xã hội đặt cơ sở trên sự thù ghét hay bóc lột thì chưa phải là một xã hội nhân đạo.

Hệ Thống Trách Nhiệm Liên Đới — Cốt Lõi Của Nghiên Cứu Xã Hội

Điều làm nên giá trị vượt thời gian của tác phẩm chính là câu trả lời cho “cái kịch của xã hội loài người”. Theo tác giả, xã hội và tha nhân không phải là những tư tưởng trừu tượng từ trời rơi xuống, mà phải được cảm nghiệm một cách cụ thể thông qua một tổ chức trách nhiệm tối thiểu. Khi và chỉ khi chúng ta xây dựng được một hệ thống phân chia công tác điều hòa, nơi ai nấy đều thấy mình tùy thuộc và có bổn phận đối với người khác, thì tinh thần quốc gia và ý thức tương trợ mới thực sự có hiệu lực. Bằng ngược lại, mọi lời tuyên truyền sáo rỗng sẽ hoàn toàn vô ích, và tập thể sẽ chỉ là một chỗ lộn xộn giữa người với người.

Tựu trung lại, “Xã hội và Con người” của nhà triết học Trần Văn Toàn là một tiếng chuông thức tỉnh lý trí. Dù thừa nhận con người nhiều khi không quyết tâm hành động hợp lẽ phải nếu thiếu đi sự bó buộc, tác phẩm vẫn gửi gắm một niềm lạc quan lớn lao vào tương lai nhân loại. Đối với những ai đang dấn thân vào con đường nghiên cứu xã hội để tìm kiếm một giải pháp bền vững cho nhân sinh, đây chắc chắn là một cuốn cẩm nang tư tưởng không thể bỏ qua, giúp ta hiểu rõ hơn về vị trí của chính mình trong lòng nhân loại dĩ vãng và hiện tại.