Nho giáo một tác phẩm kinh điển của cụ cần Trọng Kim, là bản đồ triết học Á Đông  

Vào những năm đầu thế kỷ XX, khi nền Hán học tại Việt Nam dần bước vào giai đoạn suy vi và nhường chỗ cho chữ Quốc ngữ cùng làn sóng Tây học, một khoảng trống lớn về mặt tư tưởng đã lộ ra. Trong bối cảnh giao thời đầy biến động ấy, học giả Trần Trọng Kim đã dốc công biên soạn bộ sách Nho giáo (xuất bản trọn bộ vào khoảng năm 1930 – 1932). Đây không chỉ đơn thuần là một công trình khảo cứu biên niên, mà đã trở thành một tác phẩm mang tính bước ngoặt, mở đường cho việc hệ thống hóa toàn bộ tư tưởng Khổng giáo bằng một phương pháp luận hoàn toàn mới mẻ tại nước ta.

Cống hiến lớn nhất và mang tính tiên phong của tác phẩm chính là việc hiện đại hóa phương pháp tiếp cận học thuật. Suốt hàng nghìn năm trước đó, cổ nhân học đạo theo lối tầm chương trích cú, học thuộc lòng để đi thi chứ hiếm khi nhìn nhận hệ thống tư tưởng này dưới lăng kính khoa học. Học giả Trần Trọng Kim đã ứng dụng các phương pháp phân tích, quy nạp và phân loại của phương Tây để tổ chức lại toàn bộ nguồn tài liệu đồ sộ của triết học Trung Quốc. Ông ví công việc của mình như việc vẽ lại một tấm bản đồ, giúp người đọc có một cái nhìn tổng quan, khúc chiết về một hệ thống học thuyết vốn rất phức tạp và trải dài qua nhiều thiên niên kỷ.

Đi sâu vào cấu trúc, bộ sách dẫn dắt độc giả đi từ cội nguồn sơ khởi của triết học Trung Quốc thời thượng cổ, qua giai đoạn cực thịnh của Khổng Tử, Mạnh Tử, cho đến sự biến đổi sâu sắc của Tống Nho thời nhà Tống, nhà Minh. Tác giả đã hoàn thành một khối lượng công việc khổng lồ khi diễn dịch các khái niệm siêu hình trừu tượng như Thái cực, Lý, Khí, hay các chuẩn mực đạo đức Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín sang văn phong Quốc ngữ bình dị, sáng sủa. Nhờ vậy, tác phẩm Nho giáo đã thực hiện thành công sứ mệnh bình dân hóa tri thức, giúp cho một thế hệ thanh niên Việt Nam dù không giỏi chữ Hán vẫn có thể thấu suốt được cái gốc rễ tinh thần của cha ông.

Ngay từ khi ra mắt, đứa con tinh thần của Trần Trọng Kim đã nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt từ những trí thức đương thời như Phan Khôi hay Nguyễn Chánh Sắt. Họ đánh giá cao thiện chí và nỗ lực của ông trong việc bảo tồn các giá trị di sản cốt lõi trước nguy cơ đứt gãy văn hóa. Dù sau đó tác phẩm cũng đón nhận những bài phê bình, “nhặt sạn” văn bản học rất nghiêm khắc từ các bậc túc nho uyên bác như Ngô Tất Tố, song điều đó càng chứng minh tầm ảnh hưởng không thể phủ nhận của bộ sách trong đời sống học thuật đương thời.

Trải qua gần một thế kỷ với biết bao đổi thay, giá trị học thuật của bộ sách vẫn vẹn nguyên tính thời sự. Đối với độc giả ngày nay, đây vẫn là tác phẩm “nhập môn” quyền uy và toàn diện nhất dành cho những ai muốn bắt đầu nghiên cứu về triết học Trung Quốc. Công trình Nho giáo của cụ Lệ Thần Trần Trọng Kim không chỉ để lại một di sản tri thức quý báu, mà còn là một bài học sâu sắc về tinh thần gạn đục khơi trong, dùng tư duy tiến bộ để bảo tồn và phát huy những giá trị tinh hoa của văn hóa dân tộc.