“Kinh chu dịch bản nghĩa” chiết trung các thuyết, sáng tỏ nghĩa của Thoán truyện

Nền cổ học nước nhà từ thưở xưa, khi Hán học còn ở thời kỳ thịnh đạt, đã chứng kiến các bậc tiền bối dùng quốc âm (chữ Nôm) để phiên dịch, chú giải Kinh Dịch. Sử liệu của Phan Huy Chú từng ghi nhận cuốn Chu Dịch quốc âm giải nghĩa của Đặng Thái Phương đời Lê, hay trước đó là quyển Dịch kinh diễn nghĩa đã thất truyền của Phùng Nghị Trai. Trải qua dòng thời gian, khi chữ quốc ngữ thay thế chữ Nôm, việc chuyển ngữ càng trở nên thuận tiện. Tuy vậy, suốt nửa thế kỷ qua, nhiều tác phẩm quan trọng cấu thành nên hệ thống triết học Trung Quốc vẫn chưa được dịch dịch trọn vẹn sang Việt ngữ, dù đất nước ta chịu ảnh hưởng sâu sắc từ luồng văn hóa này suốt mấy ngàn năm.

Riêng về trước tác Chu Dịch, thị trường quốc ngữ từng đón nhận hai bản dịch có phong cách khác biệt: một bản dịch sát chữ Hán của học giả Ngô Tất Tố, và một bản dịch có phần bình luận, đối chiếu Dịch lý với khoa học phương Tây của Nguyễn Mạnh Bảo. Để làm phong phú thêm tủ sách học thuật, Trung tâm Học liệu Bộ Giáo dục thời bấy giờ đã trân trọng nhờ cụ Nguyễn Duy Tinh — một vị túc nho lão thành đã dành trọn hơn 30 năm cuộc đời để chiêm nghiệm, nghiên cứu Dịch học — đứng ra phiên dịch bộ sách Kinh Chu Dịch Bản Nghĩa của triết gia Chu Hy ra Việt ngữ.

Để hiểu rõ giá trị sâu sắc của tác phẩm này, chúng ta cần đặt nó vào dòng chảy học thuật để so sánh quan niệm của Hán nho và Tống nho. Thuở trước, Hán nho luận giải về Chu Dịch phần nhiều sa vào các thuyết tai dị và thuận số mang tính dự đoán tương lai. Phải đến đời Ngụy, Vương Bật mới mạnh dạn truất bỏ toán số để khơi dậy các tầng nghĩa lý cao siêu. Sự kiện đó khiến Dịch học chia làm hai ngả: một bên coi đây thuần túy là sách bói toán, bên còn lại khẳng định sách chứa đựng một hệ thống lý luận vĩ đại, đóng vai trò cốt lõi trong nền triết học Trung Quốc. Đến đời Tống, Trình Di soạn Dịch truyện theo lối “truất số sùng lý”, và kế thừa tinh thần đó, Chu Hy đã biên soạn nên tác phẩm Kinh Chu Dịch Bản Nghĩa để chiết trung các thuyết, làm sáng tỏ phần nghĩa của Thoán truyện, chính thức đưa tư tưởng Tống Nho thiên trọng về “lý” hơn là “số”.

Trong bản thể học phương Đông, phần số thuộc về vũ trụ luận (áp dụng vào nhân sự thành bói toán), còn phần lý lại thuộc về nhân sinh quan. Chính phần lý này mới cấu thành giá trị cốt lõi, phản ánh tư duy đỉnh cao của triết học Trung Quốc qua các thời kỳ. Tác phẩm Kinh Chu Dịch Bản Nghĩa của Chu Hy đã trình bày một cách hoàn chỉnh và trọn vẹn nhất cái phần nhân sinh quan sâu sắc ấy của Kinh Dịch.

Một danh tác có tầm vóc lớn lao như vậy, lại được dịch giả Nguyễn Duy Tinh — một bậc Nho học lão thành tinh thông Dịch lý — dốc lòng chuyển ngữ thì lợi ích cho học giới biết bao nhiêu! Việc hoàn thành bản dịch Kinh Chu Dịch Bản Nghĩa không chỉ mang lại một tư liệu chuẩn mực cho những ai muốn nghiên cứu sâu về Chu Dịch, mà còn đóng góp một viên gạch vững chắc cho việc tìm hiểu tư tưởng triết học Trung Quốc tại Việt Nam.

Cảm kích trước tấm chân tình của dịch giả — một bậc tôn trưởng đã quên tuổi tác để kết giao, học giả Bửu Cầm đã đặt bút viết nên những lời giới thiệu này. Đó không chỉ là sự đồng điệu của những tâm hồn nghiên cứu cổ học, mà còn là minh chứng rõ nét cho tinh thần học thuật cao đẹp: “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”.

(bài viết tham khảo từ lời giới thiệu sách của GS Bửu Cầm)