Luận-Văn Thị-Phạm do Giáo sư Nghiêm Toản biên soạn và được nhà xuất bản Văn Hiệp ấn hành, là một trong những cuốn tài liệu tham khảo và bình giảng văn học kinh điển bậc nhất của nền giáo dục miền Nam trước năm 1975. Đúng như dòng chữ phụ đề in trên trang bìa: “Việt-luận trong các kỳ thi bậc Trung-học phổ-thông và chuyên-khoa”, tác phẩm này ra đời với sứ mệnh làm kim chỉ nam, hướng dẫn cặn kẽ phương pháp làm văn, phân tích và cảm thụ văn học cho nhiều thế hệ học sinh, sinh viên. Ấn bản hiện tại là lần in thứ tám (có sửa chữa và tăng thêm), chứng tỏ sức hút và giá trị học thuật vô cùng to lớn của cuốn sách trong suốt một thời gian dài. Giáo sư Nghiêm Toản, với tư cách là một học giả uyên thâm, đã truyền tải trọn vẹn tình yêu tiếng Việt và phương pháp tư duy logic vào từng trang viết.

Đi sâu vào nội dung, cuốn sách Luận-Văn Thị-Phạm thể hiện một phương pháp sư phạm vô cùng mẫu mực và hệ thống. Tác giả không phân tích bâng quơ, lan man mà đi theo một cấu trúc vô cùng chặt chẽ cho mỗi bài luận: từ việc nêu “Xuất xứ”, tóm tắt “Đại ý”, cho đến việc lập “Dàn ý” chi tiết rồi mới tiến hành “Bài giảng”. Phương pháp này giúp người học hình thành tư duy rành mạch, biết cách bóc tách vấn đề từ tổng quan đến chi tiết, một kỹ năng cốt lõi không chỉ trong việc học văn mà còn trong tư duy nghiên cứu học thuật nói chung.

Lấy ví dụ điển hình qua phần bình giảng tác phẩm “Đoạn-trường Tân-thanh” (Truyện Kiều) được thể hiện rõ nét trong các trang sách. Tác giả đã tinh tế chọn lọc phân đoạn hàm súc (từ câu 1233 đến 1252) để lột tả trọn vẹn nỗi lòng đau đớn, ê chề của nàng Kiều khi rơi vào chốn thanh lâu. Qua ngòi bút phân tích sắc sảo của Nghiêm Toản, sự đối lập gai góc giữa hoàn cảnh nhơ nhớp, tủi nhục hiện tại với cái thanh cao, êm ấm của quá khứ được đẩy lên cao trào. Ông chỉ ra sự tinh tế của Nguyễn Du khi dùng cảnh vật (phong, hoa, tuyết, nguyệt) để làm nổi bật nghịch cảnh nội tâm: cảnh sắc dù có diễm lệ đến đâu cũng trở nên vô nghĩa, thậm chí chua xót khi con người phải “Vui là vui gượng kẻo mà / Ai tri âm đó mặn mà với ai”. Những lời bình giảng không chỉ phân tích câu chữ mà còn chạm đến phần hồn của nhân vật.

Bên cạnh Truyện Kiều, cuốn sách Luận-Văn Thị-Phạm còn đi sâu phân tích những áng văn chương bất hủ khác, tiêu biểu như “Cung Oán Ngâm Khúc”. Ở phần bình giảng từ câu 301 đến 356, tác giả Nghiêm Toản cho thấy khả năng cảm thụ nhạy bén khi phân tích diễn biến tâm lý phức tạp của người cung nữ. Ông vạch rõ bố cục chặt chẽ của khúc ngâm: từ lúc ở nhà, khi vào cung được vua yêu quý, cho đến khi bị ruồng bỏ và cuối cùng là sự uất hận, chán chường muốn cắt tóc đi tu. Sự cân xứng trong cách Nguyễn Gia Thiều sắp xếp ý tứ (72 câu lúc được yêu thương so với 152 câu khi bị thất sủng) được Nghiêm Toản phân tích kỹ lưỡng, qua đó làm bật lên thủ pháp nghệ thuật “đảo tả” tài tình của người xưa.

Không chỉ là một tài liệu luyện thi thuần túy, cuốn sách Luận-Văn Thị-Phạm thực sự là một di sản văn hóa, một kho tàng ngôn từ và phong cách nghị luận chuẩn mực. Những lập luận sắc bén, cách dùng từ cổ kính mà chuẩn xác của Giáo sư Nghiêm Toản giúp thế hệ hậu sinh hiểu rõ hơn về vẻ đẹp của tiếng Việt và chiều sâu của văn học cổ điển nước nhà.

Về mặt hình thức vật lý, ấn bản này mang đậm dấu ấn thời gian với chất giấy đã ngả màu ố vàng, phông chữ đánh máy cổ điển cùng mức giá “56đ” in khiêm tốn ở bìa sau. Tác phẩm không chỉ là cẩm nang quý giá cho giáo viên, học sinh, sinh viên ngành Ngữ Văn hay những người làm công tác nghiên cứu, mà còn là một món “cổ vật tinh thần” không thể thiếu trong bộ sưu tập của những người yêu mến dòng sách xưa thời Việt Nam Cộng Hòa. Cầm trên tay cuốn sách, độc giả như được ngồi lại vào lớp học văn của nửa thế kỷ trước, say sưa lắng nghe những lời giảng uyên áo và thấm đẫm nhân tình.